آیه شریفه وضو در قرآن مجید در سوره مبارکه مائده ، چنین آمده است : (( یا ایها الذین آمنوا اذا قمتم الى الصلوه فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الى المرافق وامسحو برؤ سکم و ارجلکم الى الکعبین و ان کنتم جنبا فاطهروا )) (۶۰)
یعنى : (اى اهل ایمان ! چون خواستید براى نماز برخیزید، صورت و دستها را تا مرفق (آرنج ) بشویید و سر و پاها را تا برآمدگى پا مسح کنید. و اگر جنب هستید، پاکیزه شوید (غسل کنید).
منظور از (قمتم ) اراده نماز است ، یعنى : چون اراده خواندن نماز کردید، صورت و دستهایتان را بشویید (وضو بگیرید) لفظ (ارجلکم ) عطف است به محل (روسکم ) که مفعول (امسحوا) و منصوب است ، یعنى : (مسح کنید سرها و پاهایتان را).
اکنون باید دید که منظور از (الى المرافق ) چیست ؟ آیا این جمله مى گوید: دستها را از سر انگشتان تا مرفق بشویید، همانطورى که اهل سنت ، انجام مى دهند یا معنى دیگرى دارد؟
باید دانست که (الى المرفق ) حد (ایدیکم ) است ، یعنى در (وضو) دستها تا حد مرفق ، منظور است . توضیح اینکه (ید) در قرآن مجید، معناى و موارد متعدد دارد:
اول : به معناى (دست تا مچ انسان ) مى باشد، مثل ذیل همین آیه که مى فرماید: (( فتیمموا صعیدا طیبا فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه .(۶۱) ))
یعنى : (هنگام پیدا نکردن آب ، قصد کنید خاک پاکى را و صورت و دستهایتان را با آن مسح کنید). در اینجا منظور از (ایدیکم ) دستها تا (مچ ) مى باشد.
دوم : به معناى (چهار انگشت ) است ، چنانچه در حد سارق ، مى فرماید: (( و السارق و السارقه فاقطعوا ایدیهما جزاء بما کسبا نکالا من الله (۶۲))) مراد از (ایدیهما) چهار انگشت دست راست ، قطع مى شود.
سوم : (از شانه تا سر انگشتان ) است . در اقرب الموارد آمده است : (( الید: الکف او من اطراف الاصابع ال الکتف )) در قرآن مجید نیز مواردى از این معنا را مى توان یافت .
چهارم : (از آرنج (مرفق ) تا سر انگشتان ) است ، چنانچه در آیه (الى المرافق ) مى باشد. پس منظور از حرف (الى ) در آیه ، حد مغسول است نه حد غسل ، یعنى در وضو، آن دست را بشویید که تا مرفق است ، نه دستى که تا مچ یا تا شانه است .
بنابراین ، آیه شریفه از اینکه از مرفق تا سر انگشتان بشوییم و یا بالعکس ، ساکت است . و اگر ما باشیم و آیه شریفه ، هر دو نوع شستن جایز است . شیعه که مى گوید: باید از مرفق شسته شود، به روایات استدلال مى کند نه با آیه شریفه ، اهل سنت نیز که از سر انگشتان تا مرفق مى شویند، به روایات استدلال مى کنند نه با آیه شریفه .
بیضاوى در تفسیر خود مى گوید: (( و ایدیکم الى المرافق ، الجمهور على دخول المرفقین فى المغسول و لذلک قیل )) (الى ) یعنى (مع )؛ یعنى : جمهور علما گفته اند که : در شستن باید مرفقها نیز شسته شود. و لذا گفته اند: (الى ) به معناى (مع ) مى باشد یعنى : (و ایدیکم مع المرفق ) ملاحظه مى فرمایید که تا مرفق شستن را مطرح نمى کند. کلام زمخشرى نیز در کشاف نظیر همین کلام است ).
ابن کثیر (متوفاى ۷۷۴) در تفسیر خود مى گوید: (الى المرافق یعنى مع المرافق ) بعد مى گوید: مستحب است وضو گیرنده از بازو شروع کند و آن را با دو ذراع خود بشوید؛ چنانکه بخارى نقل کرده است ... شرف الدین نورى در کتاب منهاج که در فقه شافعیه است - در باب وضو(۶۳) مى گوید: (( الثالث غسل یدیه مع مرفقیه )) .
مرحوم سید مرتضى علم الهدى در (الانتصار) (۶۴) مى فرماید: شیعه مى گوید شستن از مرفق است تا سر انگشتان ، ولى باقى فقهاء (فقهاى اهل سنت ) مى گویند: شخص مخیر است در اینکه از مرفق شروع کند و یا از انگشتان .
مرحوم مغنیه در (الفقه على المذاهب الخمسه ) (۶۵) فرموده است : (( ذهب الامامیه الى وجوب البدئه بالمرفقین ... و قالت بقیه المذاهب ، الواجب غسلهما کیف اتفق .))
بدینسان مى بینیم که کسى از اهل سنت ، شروع از انگشتان را واجب ندانسته است . و اگر آیه شریفه دلالت مى کرد، حتما واجب مى دانستند. مرحوم امین الاسلام طبرسى - که سخن او حجت است - در تفسیر آیه شریفه فرموده است : امت اسلامى اتفاق دارند بر اینکه شستن دستها از مرفق جایز است . و وضو، صحیح مى باشد. عین عبارت ایشان چنین است : (( لکن الامه اجمعت على ان من بداء من المرفقین صح وضوئه )) .
بنابراین لفظ (الى المرافق ) قید (ایدیکم ) است نه قید (فاغسلوا) به عبارت دیگر: حد مغسول است نه حد غسل . و اگر آن قید نبود، معلوم نمى شود منظور از (ایدى ) کدام یک از معانى چهارگانه سابق است . شیعه نیز به روایات استدلال کرده است .(۶۶)
شیعه ، شروع از مرفق را واجب مى داند. مگر ابن ادریس که از پایین شستن را مکروه دانسته است و مگر سید مرتضى که در کتاب (انتصار) از بالا شستن را مستحب مى داند.

Zugriffe: 1366