آیاتى که بر امکان وقوع معاد دلالت مى کنند، بسیارند. و ما به برخى از آنها نظر مى افکنیم :
۱ - (( و یقول الانسان ءاذا مامت لسوف اخرج حیا اولا یذکر الانسان انا خلقناه من قبل و لم شیئا ))
یعنى : (انسانى که منکر معاد است مى گوید: آیا وقتى که مردم بزودى زنده از قبر خارج خواهم شد؟ آیا آن انسان به یاد نمى آورم که مااو را پیش آفریدیم و حال آنکه چیز معینى نبود؟!
در این دو آیه شریفه ، ابتدا اشکال منکر معاد، بدون خوف و ترس ‍ مطرح و سپس بدان داده شده است . و خلاصه آن چنین است که اگر ما در عالم خیال ، دویست سال به عقب برگردیم ، خواهیم دید که ما در جهان نبوده ایم بلکه فقط ذرات بدنهاى ما به صورت پراکنده در املاح خاک و گازهاى هوا و ذرات آب و غیره بوده است . و اکنون بعد از دویست سال نیز مجددا به حال اول برمى گردیم و باز خاک و ذرات خواهیم شد.
اکنون آیا ممکن است این نقشه تکرار شود و ما دوباره آفریده شویم ؟ در پاسخ این سؤ ال باید گفت : هیچ عاقلى نمى تواند بگوید خیر، این کار شدنى نیست ؛ چون یکبار ممکن است و ما به وجود آمده ایم ، پس از تکرار آن نیز باید ممکن باشد.
و یا بگوییم که : بشر از اول در دنیا نبود و بعدا به وجود آمده و همه جا را پر کرده است ، اکنون اگر در روى زمین اتفاقى رخ دهد و همه انسانها و به طور کلى ، حیات از بین برود، آیا تکرار به وجود آمدن حیات و انسانها ممکن است یا محال مى باشد؟
در پاسخ این سؤ ال نیز هیچ عاقلى نمى تواند بگوید که آن محال است ، بلکه همه در جواب خواهند گفت : تکرار آن امکان پذیر است . این بیان قرآن کریم بقدرى قاطع است که بالاتر از آن بیانى وجود ندارد.
۲ - (( و ضرب لنا مثلا و نسى خلقه قال من یحیى العظام و هى رمیم قل یحییها الذى انشاءها اءول مره و هو بکل خلق علیم )) .
به روایت امام صادق - علیه السلام - ابى بن خلف ، که یکى از سران مشرکین مکه بود - استخوان مرده اى را با دست خود سایید و به صورت خاک درآورد و گفت : چه کسى مى تواند این استخوانها را بعد از خاک شدن ، زنده گرداند؟!
خداوند در پاسخ آن به پیامبر اکرم (ص ) فرمود: (بگو همان کس ‍ زنده مى کند که بار اول آن را زنده کرده است ؛ یعنى این استخوان از اول اینطور نبود، بلکه از زمین و اجزاء آن آفریده شده بود که اکنون دوباره خاک شده است ، همان خدایى که بار اول آنها را از خاک آفریده و به صورت استخوان درآورد، بار دیگر نیز مى تواند این عمل را تکرار کند و آن را از سر بگیرد. این آیه شریفه نیز مانند آیه اول در امکان وقوع معاد مى باشد و به هیچ نحو قابل رد و یا خدشه نیست .
جمله (و نسى خلقه ) حاکى از آن است که : اگر این شخص در خلقت و آفرینش خویش فکر مى کرد و امکان تکرار آن را به یاد مى آورد، چنین اشکالى نمى کرد، ولى چون آفرینش خودش را از یاد برده است لذا چنان گفت . جمله (( و هو بکل خلق علیم )) جواب سؤ ال مقدر است . گویا کسى مى گوید: در دنیا انسانها از مادران متولد مى شوند، مگر در آخرت نیز مادرانى خواهند بود تا انسانها را به دنیا آورند؟!
در پاسخ فرمود: خداوند به هر نوع خلقت تواناست ؛ در دنیا شما را از مادران به وجود آورد و در آخرت نیز شما را از زمین خواهد رویاند؛ چنانکه علفها را از بین مى رویاند.
۳ - (( یوم نطوى السماء کطى السجل للکتب کما بداءنا اول خلق نعیده و عدا علینا انا کنا فاعلین )) (۱۱۳)
یعنى : (یاد کن روزى را که آسمان را مى پیچیم ، همانطور که طومار، نوشته ها را مى پیچد، چنانکه اولین خلقت را شروع کرده ایم آن را دوباره اعاده مى کنیم ، این وعده اى است بر عهده ما و ما یقینا آن را انجام خواهیم داد.)
اگر صفحه اى را که نوشته دارد بپیچیم ولوله کنیم ، طبعا نوشته ها ناپدید مى شوند، همین گونه است اگر خداوند متعال آسمان را بپیچد و درهم فرو برد، اجرام ناپدید شده و به حالت (رتق ) برمى گردند، چنانکه مى فرماید: (( اولم یرالذین کفروا ان السموات والارض کانتا رتقا ففتقناهما... )) (۱۱۴)
این آیه شریفه اولا: درباره همه عالم است ، همانطور که دو آیه سابق ، تنها درباره انسان بود. ثانیا: هم وعده آمدن قیامت و هم استدلال به آن است ؛ یعنى : خدایى که توانسته است ابتدا آسمان را به وجود آورد، پس بر اعاده آن نیز قادر خواهد بود. و ثالثا: آیه شریفه در حد خود، بسیار عجیب و پرمحتواست .
۴ - (( و هو الذى یبدؤ ا الخلق ثم یعیده و هو اهون علیه و له المثل الاءعلى فى السموات و الارض و هو العزیز الحکیم )) .(۱۱۵)
یعنى : (خداوند کسانى است که خلقت را آغاز مى کند، و سپس آن را از سر مى گیرد. براى خداوند اعاده خلقت ، از خلقت اولى آسانتر است . براى اوست صفت والاتر در آسمانها و زمین . و اوست توانا و حکیم )
(و هو اهون علیه ) حاکى از آن است که خلقت دوم ، به اعمال قدرت کمترى احتیاج دارد، نه اینکه خلقت اول بر خداوند مشکل بود ولى دومى آسانتر است . این آیه شریفه نیز مانند آیات گذشته در رابطه با امکان وقوع معاد مى باشد؛ یعنى : (معاد) امر محالى نیست بکله خداوند بر آن قادر است .
۵ - براى تکمیل این بحث ، چند نمونه از آیات شریفه را نقل مى نماییم که تمام اینها در رابطه با امکان معاد و شدنى بودن آن است . و البته این آیات شریفه را فقط ترجمه مى کنیم :
الف - (( منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تاره اخرى )) (۱۱۶)
یعنى : (شما را از زمین آفریده ایم و هنگام مرگ (دوباره ) به زمین باز مى گردانیم . و شما را بار دیگر (در قیامت ) از زمین بیرون مى آوریم .
ب - (( والله انبتکم من الارض نباتا ثم یعیدکم فیها و یخرجکم اخراجا )) (۱۱۷)
یعنى : ( خداوند شما را به شیوه خاصى از زمین رویانید، سپس ‍ شما را به زمین برمى گرداند و (باز) در قیامت ، شما را به طرز مخصوصى از زمین خارج مى کند).
ج - (( فسیقولون من یعیدنا قل الذى فطرکم اول مره ... )) (۱۱۸)
یعنى : (بزودى خواهند گفت که کدام کس ما را به زندگى دنیا برمى گرداند؟ بگو: آن خدایى که اول بار آفریده است ).
د - (( نحن قدرنا بینکم الموت و ما نحن بمسبوقین على ان نبدل امثالکم و ننشئکم فیما لا تعلمون و لقد علمتم النشاءه الاولى فلولا تذکرون )) (۱۱۹)
یعنى : (ما مرگ را در میان شما مقدر کرده ایم . و ما عاجز نیستیم از اینکه دیگران را به جاى شم تبدیل کنیم و شما را در خلقتى که نمى دانید، به وجود آوریم . شما که خلقت اول را دانسته اید پس چرا از خلقت دوم را یادآور نمى شوید؟!!
و همچنین آیاتى که خلقت انسان را در آخرت ، به روئیدن علفها و درختان در دنیا، تشبیه مى کنند نظیر:
ه - (( و نزلنا من السماء مبارکا فانبتنا به جنات وحب الحصید و النخل باسقات لها طلع نضید رزقا للعباد و احیینا به بلده میتا کذلک الخروج )) (۱۲۰)
یعنى : (از آسمانها آب با برکتى نازل کردیم و با آن ، باغها و دانه هاى دروشدنى را رویانیدیم . و نخلهاى بلند که میوه آنها روى هم چیده شده رویانیدیم ، براى روزى بندگان . و با آن آب ، دیار مرده را زنده کردیم . خارج شدن از قبرها نیز (در قیامت ) چنین است )
این آیات شریفه حاکى از این معناست که انسانها در آخرت ؛ مانند علف از خاک خواهند رویید. همچنین است آیه نوزدهم از سوره روم ، آیه یازدهم از سوره زخرف ، آیه (۵۷) از سوره اعراف ، و آیات پنجم تا هتم از سوره حج . شاید این آیات را در یک فصل جداگانه و مستقل بررسى نماییم .
تمام این آیات که بررسى یا اشاره گردید، درباره امکان معاد مى باشند؛ یعنى (معاد) امرى ممکن و معقول است . اینکه اگر کسى سؤ ال کند که آیا بدنهایى که در قیامت خواهد رویید، نظیر این بدنها خواهد بود یا عین آنها؟ پاسخ این سؤ ال ، در فصل (عینیت انسان در دنیا و آخرت ) داده شده است که اصل انسان روح اوست و روح هم بدون کمترین تغییر، باقى خواهد ماند.

 

Zugriffe: 1045